Dit schooljaar zullen 117 scholen de poorten niet meer openen, las ik deze week. Het gaat om 92 peutertuinen en 41 lagere scholen in Centraal Macedonië, en om 25 peutertuinen en 13 lagere scholen in Epirus.

De voorpagina van Kathimerini op zondag 31 augustus is nog somberder: elk jaar sluiten 700 scholen hun poorten.

De studentenpopulatie in het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en het beroepsonderwijs in het academisch jaar 2025-2026 zal naar verwachting ongeveer 1.210.000 bedragen. Dit is een aanzienlijke daling van meer dan 150.000 studenten ten opzichte van de 1.363.912 studenten die zeven jaar eerder, in 2018-2019, werden ingeschreven.

Voor het komende schooljaar zullen 721 van de 13.478 scholen worden gesloten omdat ze niet het vereiste aantal leerlingen hebben. Dat aantal is de afgelopen jaren gestaag toegenomen. Het demografische probleem treft vooral het basisonderwijs. De gegevens laten een grimmige trend zien: in het schooljaar 2018-2019 waren 247 basisscholen en 312 kleuterscholen niet operationeel; voor 2025-2026 zullen die aantallen stijgen tot respectievelijk 324 en 358. De overige gesloten scholen komen uit het secundaire niveau, voornamelijk middelbare scholen. Een school wordt voorlopig gesloaten als er minder dan 15 leerlingen per leerkracht zijn (op de kleinere eilanden zien we daar een wel een uitzondering op). Als dat 3 jaar na elkaar het geval is, wordt de school definitief gesloten.

Wat is er aan de hand? De demografische ineenstorting van Griekenland begon in 2009 na de economische crisis die het land een decennium lang verlamde. Laten we een paar cijfers bekijken.

• Volgens ELSTAT, de Griekse statistische autoriteit, is het aantal geboorten gekelderd van 118.302 in 2008 tot slechts 62.500 in 2024. Dat is iets meer dan de helft dan 16 jaar geleden. In 2020 stond de teller nog op 84.764 geboortes, om dan te zakken naar 76.095 in 2023 en tenslotten naar 62.500 in 2024.
• Wat betreft de scholen, is de instroom in de eerste klas van de lagere school gedaald van ongeveer 115.000 kinderen in 2010 naar een verwachte 71.181 in 2025 – een daling van 45.000 studenten in slechts 15 jaar.
• In 2026 zullen kinderen die tijdens de crisisjaren zijn geboren, wellicht naar de universiteiten gaan. En dan zal de bevolkingskrimp ook daar worden gevoeld.

De redenen voor de bevolkingskrimp zijn velerlei. Om te beginnen zijn heel wat mensen vertrokken uit Griekenland tijdens de crisis. Exacte cijfers zijn er niet, maar ik las afgelopen week dat de Griekse bevolking sinds 2011 is gekrompen met een cijfer dat ergens tussen de 520.000 en 700.000 hangt. Je zou er dus van kunnen uitgaan dat er toch een paar honderdduizend mensen zijn vertrokken.

Hoewel de crisis officieel als voorbij werd verklaard, blijft het aantal geboortes ook in de jaren ’20 van deze eeuw zakken. Dat wijst op een ander probleem. Mensen kunnen het zich financieel niet meer veroorloven om kinderen op de wereld te zetten. Door de steeds maar stijgende huizenprijzen, kunnen jonge koppels het zich niet meer veroorloven om een huis te huren, laat staan te kopen (in ieder geval in de hoofdstad). Mensen blijven tot 35 – 40 jaar vaak nog bij hun ouders wonen (een trend in heel Europa, daar ben ik me bewust van). Waar je tijdens de crisis nog gestraft werd als je een of meerdere kinderen had (het werd gezien als een bewijs dat je geld had, en dus werd je er op belast, zonder dat er naar je inkomsten werd gekeken), is er sinds een paar jaar maar weinig financiële steun te zien om mensen te stimuleren om kinderen op de wereld te zetten.

Ondanks ronkende aankondigingen van de regering dat er sprake is van een Brain Regain, op basis van cijfers waarvan de exacte bron nooit bekend wordt gegeven, zien we in praktijk slecht weinig mensen terugkomen. Wat is daar de reden van? U hoeft er enkel mijn vorige post voor te bekijken: de salarissen in Griekenland liggen laag en de werkuren zijn bij de langste in de EU.

Niemand komt terug naar een land waar weinig jobperspectieven zijn en waar de salarissen zo laag liggen dat het moeilijk is om een gezin op  te starten, laat staan te onderhouden.

Cijfers wijzen er op dat de Brain Drain eigenlijk gewoon verder gaat. Ik neem de cijfers van www.greeceinfigures.com mee:

Ik verklaar even: de blauwe lijn zijn het aantal Grieken met een universitair diploma tussen 20 en 64 jaar die in een land van de Europese Ecomische Zone wonen. Hun aantal is de laatste 10 jaar met 71% gestegen. Naar schatting zouden er 117.400 universitair opgeleide Grieken naar die landen zijn getrokken. Voor mensen met een opleiding middelbare school of een beroepsopleiding staat de teller op 114.800 en voor mensen die de lagere school of de eerste 3 jaar van de middelbare school hebben afgemaakt, op 135.600.

Het aantal geboorten in Griekenland daalt voortdurend, met de grootste daling aan het begin van de jaren 1980. Na een periode van stabiliteit is het aantal geboorten vanaf 2008 weer gedaald tot 7,9 geboorten per 1000 inwoners in 2020, terwijl het Europese gemiddelde voor dezelfde periode 9,1 is. Tegelijkertijd neemt het aantal sterfgevallen per 1000 inwoners toe tot 12,3 in 2020, terwijl het Europese gemiddelde 11,6 is. De natuurlijke bevolkingsafname, waarbij het aantal sterfgevallen groter is dan het aantal geboorten, is grotendeels te wijten aan de vergrijzing, en houdt in 2020 waarschijnlijk ook verband met de grote toename van het aantal sterfgevallen in heel Europa als gevolg van Covid-19.

Hieronder ziet u de rode lijn met het aantal doden in Griekenland, tegenover de blauwe lijn met het aantal geboortes. De oranje lijn toont het aantal doden in de EU tegenover het aantal geboortes in groen.

Om het in absolute cijfers te zeggen: in 2024 stierven er 54.000 mensen meer dan dat er geboren werden. Op termijn is dat niet  houdbaar, zeker niet wat pensioenen betreft. Op dit moment is er 1 werkende Griek per gepensioneerde, terwijl de verhouding ideaal gesproken 4 op 1 zou moeten zijn. Met een stevig vergrijzende bevolking in Griekenland, gaat dit binnen een paar jaar totaal de verkeerde kant op gaan.

Verder tonen de laatste vergelijkende gegevens van Eurostat voor 2024 dat 26,9% van de kinderen in Griekenland (jonger dan 18 jaar) het risico loopt op armoede of sociale uitsluiting, waarmee het land op de 3e plaats staat van de EU-lidstaten (na Bulgarije en Roemenië). Hoewel er een daling is ten opzichte van 2015 (32,4%), blijft het percentage aanzienlijk hoger dan het EU-gemiddelde van 21,0% voor 2024.

Waarom vermeld ik dan bovenaan dit artikel de streken Epirus en Macedonië? Omdat we daar (en niet alleen daar) met een ander fenomeen te maken heeft, dat weliswaar ook met de demografische crisis te maken heeft. Maar Epirus en Macedonië, alsook Thracië, zitten verder met een probleem van ontvolking. Er worden weliswaar steeds minder kinderen geboren, maar de mensen in de streek trekken weg, voornamelijk naar de grote steden, omdat de perspectieven op een baan waar je kunt van leven steeds minder worden.

We zien in Griekenland op dit moment wel een paar schuchtere pogingen om jonge gezinnen te ondersteunen, maar de nadruk lijkt toch vooral te liggen op het op orde krijgen van de macro-economische cijfers. Maar wat als je geen bevolking meer hebt die iets koopt, of die belastingen betaalt? Dan kan je het als natie wel schudden.

De voorbije jaren hebben we vooral directe buitenlandse investeringen gezien, die een aantal cijfers opkrikken, maar op zich zorgen die niet echt voor een duurzame economische groei. Daar heb je welvarende burgers voor nodig. En die heeft Griekenland nauwelijks nog.

En dan denk ik soms wel eens: wat is de oplossing. Je kunt natuurlijk wel proberen om de Grieken die naar het buitenland zijn vertrokken, terug naar hier te brengen. Maar je zou er ook voor kunnen dat mensen die hier aankomen, de vluchtelingen en migranten, hier een perspectief krijgen en een leven kunnen opbouwen.

Zelfs ultra-racistische ministers, zoals die van Asiel en Migratie, lopen nu te pochen met de resultaten van de Griekse nationale basketbalploeg, maar daar spelen dus wel 4 jongens van een migrantenfamilie. Moeten we niet gaan kijken wat mensen kunnen bijdragen? Elk jaar lezen we dat jobs in de toeristische sector niet ingevuld geraken en dat Griekenland tijdelijke visa verschaft aan mensen uit Egypte, Pakistan, Bangladesh en zo meer om die posities in de vullen. Waarom niet kijken naar het mogelijke potentieel wat je in eigen land hebt? Want als we op de huidige koers blijven verder varen, komt het echt niet goed.