Het zal niet lang meer duren voordat ook Griekenland zijn eigen ‘Maricarmen-moment’ beleeft. Daarmee doel ik op de protesten, onrust en rellen die in Spanje volgden op de uitzetting van de 87-jarige Maricarmen Abascal. Niet alleen omdat het beeld van een bejaarde vrouw die op een brancard haar woning wordt uitgedragen diepe emoties oproept, maar ook omdat ons land kampt met een absurd juridisch kader dat kredietnemers en borgstellers gevangen houdt in een wirwar van regels en hen in onvoorstelbare situaties doet belanden.

Vorige week maandag kwam Griekenland gevaarlijk dicht bij zo’n ‘Maricarmen-moment’. In de wijk Kato Toumba in Thessaloniki stonden een deurwaarder en politieagenten klaar om een bejaard echtpaar, van wie de man aan kanker lijdt, uit hun woning te zetten. Slechts enkele dagen eerder hadden ze mondeling vernomen dat hun huis was verkocht en dat ze het binnen drie dagen moesten verlaten.

Maar dat is niet eens het meest schokkende. Het echtpaar had zelf nooit een lening afgesloten. Ze hadden zich enkel borg gesteld voor de hypotheek van hun zoon en hadden, zoals zovelen, nooit stilgestaan bij de kleine lettertjes van het contract.

Volgens verklaringen van hun andere zoon begon alles met een lening die zijn broer in 2007 afsloot, met hun vader als borgsteller.

“Toen de crisis uitbrak, kon hij de lening niet meer afbetalen en ging de bank over tot beslaglegging. Maar de bank heeft nooit stappen ondernomen om zijn huis te verkopen. In de overeenkomst stond nochtans expliciet dat de waarde van het pand overeenkwam met het resterende schuldbedrag. Daar bestaat zelfs een gerechtelijke uitspraak over.”

“Wij hebben dus niets meer te betalen. Toch heeft de bank ervoor gekozen om niet het huis van mijn broer te verkopen, maar eerst het huis van mijn ouders in beslag te nemen. Daarna zullen ze ook het andere huis aanpakken. Met andere woorden: voor één lening willen ze twee woningen afpakken.”

Die bizarre situatie is mogelijk dankzij artikel 857 van het Burgerlijk Wetboek. Daarin staat dat een borg zich niet kan beroepen op het principe dat de schuldeiser eerst het vermogen van de oorspronkelijke schuldenaar moet aanspreken. De borg kan dus niet eisen dat eerst bij de kredietnemer wordt aangeklopt. In de praktijk wordt die bepaling doorgaans verborgen in de kleine lettertjes, terwijl bankmedewerkers borgstellers geruststellen met opmerkingen als: “Teken hier maar, het is gewoon een formaliteit.”

Nog problematischer is lid 4 van hetzelfde artikel. Daarin staat dat een borg geen recht heeft op een verdeling van de aansprakelijkheid wanneer “duidelijk is dat gedwongen tenuitvoerlegging tegen de hoofdschuldenaar vruchteloos zou zijn”. Maar wie bepaalt wat “duidelijk” is? Uiteraard de kredietverstrekker zelf. Zo krijgt die vrijwel vrije hand tegenover mensen die ooit hun handtekening zetten omdat hun werd gezegd dat dit nu eenmaal de procedure was. Opmerkelijk genoeg dateert deze bepaling al van 1946.

Duizenden mensen bevinden zich vandaag in dezelfde positie als het bejaarde echtpaar uit Thessaloniki: vastgeketend aan verplichtingen waarvan ze nooit hadden kunnen vermoeden welke gevolgen eraan verbonden waren.

Alsof dat nog niet volstond, kwam de regering met het idee om hen ook een belangrijk deel van hun juridische bescherming te ontnemen.Via het beruchte artikel 23 wilde zij een regeling invoeren binnen de wet op het beheer van problematische kredieten, waardoor een schuldregelingsovereenkomst automatisch een uitvoerbare titel zou worden. Dat zou betekenen dat beslagprocedures kunnen starten zonder voorafgaand betalingsbevel of rechterlijke uitspraak.

Volgens de regering was daar niets verontrustends aan. De maatregel zou immers alleen betrekking hebben op schuldregelingsovereenkomsten waarin zowel schuldeiser als schuldenaar vrijwillig instemmen. Maar hoe vrijwillig is die instemming werkelijk? Wie een schuld probeert te regelen, heeft doorgaans weinig keuze. Zal iemand in zo’n situatie weigeren te tekenen wanneer hem opnieuw wordt gezegd: “Zet hier maar je handtekening, het is slechts een formaliteit”?

In ieder geval is het artikel vorige week onder luid protest weggestemd. Zelfs leden van de regerende partij braken de partijlijnen en stemden tegen, nadat het artikel alweer maar eens in de avond voor het Parlement was gebracht.